صفحه اصلي > درس خارج   


درس خارج 9 بهمن 96

باسمه‌تعالی

 

ادامه بحث جواز و عدم جواز تصرفی که موجب ضرر همسایه می‌شود

 

در جلسه گذشته بخشی از مساله 16 را ذکر کردیم که امام رحمة الله  علیه مصادیق ضرر برای همسایه را بر می شمردند. مثلا یکی از این موارد، آلودگی شهر و دود ماشین‌ها است که متعلق به خرابی موتورشان است. اگر کسی این کار را انجام بدهد به جامعه فساد می‌رساند. پس بنابراین حق مردم را تضییع می‌کند و جان آن‌ها را به خطر می‌اندازد؛ مانند دود سیگار است که اگر فرض کنید در همسایگی شما یک نفر باشد و سیگار بکشد دود آن سیگار شما را نیز اذیت می‌کند. شرعاً حکم این کار چیست؟ او به شما ضرر می‌زند. او می‌تواند به شما بگوید شما دورتر بنشینید. موارد فرق می‌کند و موردهایی که علاج دارد متفاوت است؛ مثلاً یک‌وقت در ماشین نشسته‌ام و جای دیگری نیز نمی‌توانم بروم ولی یک‌وقت جا زیاد است و می‌تواند به‌جای دیگر برود. اینجا دیگر اضطرار ندارید و لا ضرر اتفاق نمی‌افتد. کلی‌اش این است که اگر نسبت به همسایه و دیگران حرکتی در حیطه یا ملک خودمان انجام بدهیم که نسبت به همسایه ضرر یا مشکلی ایجاد کنیم در این موارد لا ضرر حاکم بر قاعده «الناس مسلطون علی اموالهم» می‌شود.

در موارد مثل دود ماشین، «الناس مسلطون علی اموالهم» شاید اولویت داشته باشد. در مورد دود کارخانه، دایر بودن این کارخانه به اقتصاد کمک می‌کند ولی آیا جامعه می‌پذیرد که این کارخانه کار کند؟ گاهی وقت‌ها شرعاً ایجاب می‌کند که جلوی ضرر را بگیرد؛ مثلاً دودکش را فیلتر کند. می‌تواند چنین کاری کند ولی اگر نکند مشکل ایجاد می‌شود.

لا ضرر خودش یک روایت است و تبدیل به یک قاعده شده است. حالا اگر به قول امام رحمة الله علیه حکم حکومتی باشد و یا به قول آقایان حکم نهی‌ای باشد یا این‌که حکومت دارد و موضوع «الناس مسلطون علی اموالهم» را محدود می‌کند و بر آن حکومت پیدا می‌کند. هر طور معنا کنیم بالاخره حضرت می‌فرماید: «انک رجل مضار و لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام»[1] یعنی حکم ضرری یا جنس ضرر در اسلام نیست.

البته برخی وقت‌ها حکم ضرری هست؛ مثلاً به شما می‌گویند دو ماه روزه بگیر در برابر جریمه تخلف از نذر. این مقدار روزه گرفتن مستلزم ضرر است. هرچند اصلش ضرر نیست و یک جریمه است ولی بالاخره ضرر است؛ هرچند ضرر کلی نیست. ضرر اصلی آن است که ضرر آخرتی داشته باشد.

بنابراین این مسئله از نظر اجتماعی مهم است و کاربرد دارد. با این مسئله چه کنیم؟ گسترش دادن این قاعده لا ضرر چگونه است؟ اگر بخواهیم گسترش بدهیم خیلی از موضوعات را در برمی‌گیرد و مشکلات زیادی را ایجاد می‌کند و انسان را زیاد محدود می‌کند. هرچند مسئله بسیار مهمی است.

ما فعلاً در مورد دو همسایه بحث می‌کنیم.

مواردی نیز که امام می‌فرماید اشکال ندارد را می‌خوانم. تا اینجا رسیدیم که حينئذ يجوز له التصرف، در موقعی که حرجی برای من دارد اگر این کار را نکنم تکلیف چیست؟ مثلاً اگر جلوی دودکش خانه را بگیرم دودش داخل خانه می‌آید و مرا خفه می‌کند. این‌طور موارد، طبیعی است و نمی‌توان کاری کرد. اگر بخواهم مراعات کنم خودم از بین می‌روم. می‌فرماید این‌طور موارد اشکالی ندارد. یا مثل موردی که گودال یا چاهی کنار چاه همسایه درست می‌کند او دیگر چاره‌ای جز این کار ندارد. گاهی وقت‌ها در خانه برای آب شرب چاه می‌کنید و این چاه باعث می‌شود که آب شرب من قطع شود. در این صورت امکان انتفاع از چاه ندارم و برای من فساد ایجاد شده است. در این مورد می‌توان گفت که باید کاری کند که چاه همسایه نیز مقداری آب داشته باشد؛ اما اگر چاه بزند و ابتدا آب وارد چاه او شود و بعد وارد چاه همسایه شود. در این حالت همسایه نیز از آب چاه استفاده می‌کند. در این مورد می‌توان گفت که اشکالی نداشته باشد زیرا انتفاع همسایه را به‌کلی قطع نکرده است. ولی در مورد اول ایجاد فساد و ضرر کرده است. وكذا لو حفر بئرا بقرب بئره بقرب بئره إذا أوجب نقص مائها وكان ذلك من جهة جذب الثانية ماء الأولى، یعنی این چاه دوم یک مقداری از چاه اول را جذب می‌کند و نقصی را ایجاد می‌کند ولی آب تمام نمی‌شود وأما إذا كان من جهة أن الثانية لكونها أعمق و وقوعها في سمت مجرى المياه ينحدر فيها الماء من عروق الأرض قبل أن يصل إلى الأول قبل از این‌که به چاه اولی برسد تمام می‌شود اگر این‌طور باشد که آب دوم را قبل از این‌که چاه اول برسد می‌گیرد ولی از عبارت برمی‌آید که آب چاه اول تمام نمی‌شود. آب وارد رگه چاه می‌شود و به چاه بعدی می‌رسد. اینجا می‌فرمایند اشکالی ندارد. فالظاهر أنه لا مانع منه، ظاهر این است که مانع نیست زیرا من مانع رسیدن آب به شما نیستم هرچند من جلوتر از شما چاه زده‌ام و ابتدا آب وارد چاه من می‌شود و بعد وارد چاه شما می‌شود. برخی خانه‌های این‌طوری است که در مسیر چشمه است و ابتدا وارد یک‌خانه می‌شود و بعد وارد خانه دومی و بعدی می‌شود. آنجا تابع مقررات وضع از ناحیه حکومت اسلامی هستیم و تخلف از آن اشکال شرعی نیز دارد. داستان رعایت قانون فرانسه توسط امام رحمة الله علیه را برایتان گفتیم؛ و المائز بين الصورتين يدركه أولوا الحدس الصائب من أهل الخبرة، حالا تشخیص این‌که کدام‌یک ضرر دارد و کدام‌یک ضرر ندارد بر عهده اهل خبره است وكذا لا مانع من إطالة البناء وإن كان مانعا من الشمس والقمر والهواء، خانه من یک طبقه است و می‌خواهم سه‌طبقه بسازم. الآن قانون شهرداری‌ها این است که اگر مرتفع بسازد که روی خانه همسایه اثر داشته باشد خلاف قانون است. حالا پولی می‌گیرند و رد می‌کنند یا این‌که او را جریمه می‌کنند؛ اما اینجا می‌فرماید هرچند مانع تابش خورشید و ماه و جریان باد است ولی مانعی ندارد. این‌طور موارد نمی‌توان گفت که فرد خانه نسازد. أو جعل داره مدبغة أو مخبزة مثلاً وإن تأذى الجار من الريح والدخان إذا لم يكن بقصد الايذاء، اگر خانه‌اش را دباغ‌خانه کند یا نانوایی کند و دود آن همسایه را اذیت کند مانعی ندارد البته درصورتی‌که قصد اذیت کردن همسایه را نداشته باشد. نقل می‌کنند یکی از متدینین قبل از انقلاب همسایه‌اش رادیو داشته است و در آن زمان متدینین رادیو نداشته‌اند. صدای رادیو آن‌ها را اذیت می‌کرده است. این بنده خدا به همسایه اعتراض می‌کند و او نیز می‌گوید که چهاردیواری اختیاری است و در خانه خودم هر کاری بخواهم می‌کنم. این فرد نیز یک حلبی را برداشته بود و شروع کرده بود به سروصدا کردن. همسایه به او اعتراض کرده است که چه می‌کنی؟ او نیز گفته است که چهاردیواری اختیاری است و در خانه خودم دارم سروصدا می‌کنم. به‌هرحال گاهی وقت‌ها نمی‌شود چنین گفت.

امام رحمة الله علیه در این قسمت زیاد حوصله کرده است و ندیدم کسی در این زمینه به این جزئیات وارد شود وكذا إحداث ثقبة في جداره إلى دار جاره مثلاً خانه ما تاریک است و آن طرف نیز خانه همسایه است ولی یک پنجره باز می‌کنم تا هوا و نور وارد شود. این کار اشکالی ندارد البته نه بخاطر این‌که بخواهم در خانه همسایه نگاه کنم موجبة للاشراف أو لانجذاب الهواء این نیز حرام نیست فإن المحرم هو التطلع على دار الجار لا مجرد ثقب الجدار.[2] آن چیزی که حرام است این است که پنجره درست کنم و داخل خانه مردم را نگاه کنم ولی اگر بالا بردم تا تنها برای جریان هوا باشد اشکالی ندارد. عمده این است که فساد ایجاد نکند. نگاه کردن به خانه همسایه موجب فساد است ولی پنجره باز کردن برای تبادل هوا، فساد نیست.

 

مسألة 17 - لا يخفى أن أمر الجار شديد، وحث الشرع الأقدس على رعايته أكيد، اصرار شرع مقدس بر رعایت حقوق همسایه زیاد است والأخبار في وجوب كف الأذى عن الجار وفي الحث على حسن الجوار كثيرة لا تحصى، این سفارش‌هایی که به همسایه شده است قابل‌شمارش نیست فعن النبي صلى الله عليه وآله أنه قال: «ما زال جبرئيل يوصيني بالجار حتى ظننت أنه سيورثه «پیامبر صلی الله علیه و آله این‌قدر جبرئیل به رعایت حقوق همسایه توصیه کرد که گمان کردم همسایه ارث می‌برد وفي حديث آخر » أنه صلى الله عليه وآله أمر عليا علیه‌السلام وسلمان وأبا ذر - قال الراوي: ونسيت آخر وأظنه المقداد - أن ينادوا في المسجد بأعلى صوتهم به مسجد بیایید و با بالاترین صداها صدا بزنید بأنه لا إيمان لمن لم يأمن جاره بواثقه، هر کسی که همسایه از دست او آرامش نداشته باشد ایمان ندارد فنادوا بها ثلاثا «هر چهار نفر سه بار تکرار کردند وفي الكافي عن الصادق عن أبيه عليهما السلام قال: » قرأت في كتاب علي علیه‌السلام أن رسول الله صلى الله عليه وآله كتب بين المهاجرين والأنصار ومن لحق بهم من أهل يثرب پیامبر صلی الله علیه و آله بین مهاجرین و انصار و کسانی که از اهل مدینه به آن‌ها ملحق می‌شدند نوشتند که أن الجار كالنفس غير مضار ولا آثم، وحرمة الجار كحرمة أمة «همسایه مانند خودتان است. چطور به خودتان ضرر نمی‌زنید و اذیت و گناه نمی‌کنید. نباید اذیت کنید و نسبت به آن‌ها گناه کنید و حرمت همسایه مانند حرمت مادر او است. البته ممکن است «امت» هم منظور باشد. وروى الصدوق باسناده عن الصادق عن علي عليهما السلام عن رسول الله صلى الله عليه وآله قال: » من آذى جاره حرم الله عليه ريح الجنة کسی که همسایه خود را آزار دهد خداوند بوی بهشت را بر او حرام می‌کند و مأواه جهنم و بئس المصير و من ضيع جاره فليس مني «کسی که همسایه را ضایع کند یا آبروی او را ببرد یا برای او مشکل درست کند از ما نیست و عن الرضا علیه‌السلام » ليس منا من لم يأمن جاره بوائقه «امام رضا علیه‌السلام فرمودند از ما نیست کسی که همسایه‌اش از دست او در امان نباشد وعن الصادق علیه‌السلام أنه قال والبيت غاص بأهله: خانواده ظرف وجودی خانه است » إعلموا أنه ليس منا من لم يحسن مجاورة من جاوره «آن خانه یک مامنی برای اهلش است ولی اگر بخواهید این ایمنی را از آن بگیرید از ما نیستید. در قدیم متداول بود که همسایه‌ها در ماه رمضان غذا می‌پختند به همسایه‌ها نیز می‌دادند و به همسایه اهمیت زیادی می‌دادند. غربی‌ها این‌طور چیزی ندارند. یک‌وقت در خانه‌هایشان یک کسی می‌میرد و کسی به او سر نمی‌زند و بوی بد جنازه‌اش بلند می‌شود و تازه پلیس می‌آید و می‌فهمند که مرده است وعنه علیه‌السلام قال: قال رسول الله صلى الله عليه وآله: » حسن الجوار يعمر الديار همسایه داری خوب شهر شما را آباد می‌کند وينسئ في الأعمار «عمر شما را زیاد می‌کند فاللازم على كل من يؤمن بالله ورسوله (ص) واليوم الآخر الاجتناب عن كل ما يؤذي الجار وإن لم يكن مما يوجب فسادا أو ضررا في ملكه پس بنابراین از این عبارت‌ها می‌فهمیم که اجتناب کنیم از هر چیزی که همسایه را اذیت می‌کند حتی اگر موجب فساد و ضرر در ملکش نباشد ولی چون اذیت می‌کند خودداری کنیم. إلا أن يكون في تركه ضرر فاحش على نفسه، ولا ريب أن مثل ثقب الجدار الموجب للاشراف على دار الجار إيذاء عليه، وأي إيذاء، یا چیزهایی که موجب اذیت همسایه می‌شود وكذا إحداث ما يتأذى من ربحه أو دخانه أو صوته أو ما يمنع عن وصول الهواء إليه أو عن إشراق الشمس عليه وغير ذلك.[3] از این روایت برمی‌آید که کاری نکنیم که همسایه اذیت شود. هر کاری که می‌خواهد باشد هرچند ممکن است فسادی نداشته باشد.

 

پی‌نوشت‌ها:

 

[1].  وسائل الشيعة ط-آل البیت، العلامة الشيخ حرّ العاملي، ج25، ص429.

[ ٣٢٢٨٢ ] ٤ ـ وعن عليِّ بن محمد بن بندار ، عن أحمد بن أبي عبد الله ، عن أبيه ، عن بعض أصحابنا ، عن عبد الله بن مسكان ، عن زرارة ، عن أبي جعفر ( عليه السلام ) نحوه ، إلاّ أنّه قال : فقال له رسول الله ( صلّى الله عليه وآله ) : إنّك رجل مضارّ ولا ضرر ولا ضرار على مؤمن ، قال : ثمَّ أمر بها فقلعت ( ورمي ) بها إليه ، فقال له رسول الله ( صلّى الله عليه وآله ) : انطلق فاغرسها حيث شئت.

 

[2]. تحرير الوسيلة، السيد روح الله الخميني، ج 2، ص 203.

مسألة 16 - ذكر جماعة أنه يجوز لكل من المالكين المتجاوزين التصرف في ملكه بما شاء وحيث شاء وإن استلزم ضررا على الجار، لكنه مشكل على إطلاقه، والأحوط عدم جواز ما يكون سببا لعروض الفساد في ملك الجار، بل لا يخلو من قرب إلا إذا كان في تركه حرج أو ضرر عليه، فحينئذ يجوز له التصرف، كم إذا دق دقا عنيفا انزعج منه حيطان داره بما أوجب خللا فيها، أو حبس الماء في ملكه بحيث تنشر منه النداوة في حائطه، أو أحدث بالوعة أو كنيفا بقرب بئر الجار أوجب فساد مائها بل وكذا لو حفر بئرا بقرب بئره بقرب بئره إذا أوجب نقص مائها وكان ذلك من جهة جذب الثانية ماء الأولى، وأما إذا كان من جهة أن الثانية لكونها أعمق ووقوعها في سمت مجرى المياه ينحدر فيها الماء من عروق الأرض قبل أن يصل إلى الأول فالظاهر أنه لا مانع منه، والمائر بين الصورتين يدركه أولوا الحدس الصائب من أهل الخبرة، وكذا لا مانع من إطالة البناء وإن كان مانعا من الشمس والقمر والهواء، أو جعل داره مدبغة أو مخبزة مثلا وإن تأذى الجار من الريح والدخان إذا لم يكن بقصد الايذاء، وكذا إحداث ثقبة في جداره إلى دار جاره موجبة للاشراف أو لانجذاب الهواء فإن المحرم هو التطلع على دار الجار لا مجرد ثقب الجدار.

 

[3]. همان.

مسألة 17 - لا يخفى أن أمر الجار شديد، وحث الشرع الأقدس على رعايته أكيد، والأخبار في وجوب كف الأذى عن الجار وفي الحث على حسن الجوار كثيرة لا تحصى، فعن النبي صلى الله عليه وآله أنه قال: «ما زال جبرئيل يوصيني بالجار حتى ظننت أنه سيورثه » وفي حديث آخر «أنه صلى الله عليه وآله أمر عليا عليه السلام وسلمان وأبا ذر - قال الراوي: ونسيت آخر وأظنه المقداد - أن ينادوا في المسجد بأعلى صوتهم بأنه لا إيمان لمن لم يأمن جاره بواثقه، فنادوا بها ثلاثا » وفي الكافي عن الصادق عن أبيه عليهما السلام قال: «قرأت في كتاب علي عليه السلام أن رسول الله صلى الله عليه وآله كتب بين المهاجرين والأنصار ومن لحق بهم من أهل يثرب أن الجار كالنفس غير مضار ولا آثم، وحرمة الجار كحرمة أمة » وروى الصدوق باسناده عن الصادق عن علي عليهما السلام عن رسول الله صلى الله عليه وآله قال: «من آذى جاره حرم الله عليه ريح الجنة ومأواه جهنم وبئس المصير، ومن ضيع جاره فليس مني » وعن الرضا عليه السلام «ليس منا من لم يأمن جاره بوائقه » وعن الصادق عليه السلام أنه قال والبيت غاص بأهله: «إعلموا أنه ليس منا من لم يحسن مجاورة من جاوره » وعنه عليه السلام قال: قال رسول الله صلى الله عليه وآله: «حسن الجوار يعمر الديار وينسئ في الأعمار » فاللازم على كل من يؤمن بالله ورسوله (ص) واليوم الآخر الاجتناب عن كل ما يؤذي الجار وإن لم يكن مما يوجب فسادا أو ضررا في ملكه إلا أن يكون في تركه ضرر فاحش على نفسه، ولا ريب أن مثل ثقب الجدار الموجب للاشراف على دار الجار إيذاء عليه، وأي إيذاء، وكذا إحداث ما يتأذى من ربحه أو دخانه أو صوته أو ما يمنع عن وصول الهواء إليه أو عن إشراق الشمس عليه وغير ذلك.

چهارشنبه ١٨ بهمن ١٣٩٦ - ١٤:٢١

 

برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید:
 





آخرین مطالب

پربازدیدترین ها