صفحه اصلي > درس خارج   



درس خارج 13 آذر 96

باسمه‌تعالی

درس خارج 13 آذر 96

 

امروز می‌خواهیم مروری بر مطالب گذشته داشته باشیم.

 

عرض کردیم که بر اساس آیه «قُلِ الأنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ»[1] تکلیف انفال با خدا و رسول است. بحث ما این بود که چه چیزهایی انفال است و چند نوع است؟ بیشترین بحث‌هایی در انفال آمده است مربوط به اراضی است. اکثر روایات بر مسئله اراضی تمرکز کرده‌اند. فقها نیز حکم اراضی را بیان می‌کنند گرچه اشاره کردیم که «ما» در روایات مربوطه موصوله است و شامل هر چیزی می‌شود که شرایط انفال را داشته باشد.

 

عرض کردیم در باب اراضی می‌توان هشت تصور داشت.

 

چند قسم اراضی داریم:

1- برخی اراضی مختص به امام است به این معنا که مربوط به شئون امامت است؛

2- برخی از آن‌ها متعلق به مسلمین است مخصوصاً در مورد اراضی موات؛

3- برخی از آن‌ها مفتوحه عنوه است به این معنا که با قهر و غلبه گرفته شده است. مفتوحه عنوه چند قسم است: برخی از این اراضی معمور است و برخی از آن‌ها موات است و برخی از آن‌ها موات بالاصاله است و برخی نیز موات بالعرض است. منظور از موات بالعرض این است که سابقه عمران داشته است ولی در اثر مرور زمان تبدیل به موات شده است. این موات بالعرض نیز دو حالت دارد: یک‌وقت است که مالک خصوصی داشته است و یک‌وقت نیز مالک عمومی داشته است؛ مثل اموال موقوفه. آن مواردی که مالک خصوصی داشته است ممکن است به‌ وسیله احیاء مالک شده است (که ممکن است مالک موجود باشد یا موجود نباشد) و همچنین ممکن است به‌ واسطه ارث یا هبه و مانند آن مالک شده باشد.

 

بنابراین اینجا حدوداً ده قسم می‌شود.

 

به ‌طورکلی حکم اراضی موات به دست امام است. در اینجا خواهیم گفت که منظور از این مواتی که حکمش به دست امام است کدام قسم از این زمین‌های موات است. آیا موات بالاصاله است یا این‌که منظور موات بالعرض است؟ یا باید فرق بگذاریم که در موات بالعرض در آنجایی که اشخاصی به‌ وسیله احیاء زمینی را احیاء کرده است و مالکش شده است و بعد از مدتی آن را رها کرده است. حکم این موارد چه می‌شود؟ آیا به دست امام است؟

 

از امام نیز سؤال کردند که شخصی زمینی را احیاء کرده و بعد از مدتی رها کرده است. الآن که ما می‌خواهیم آن را احیاء کنیم باید چکار کنیم؟ حضرت فرمودند: صدقه بده. گفتند: حق آن فرد چه می‌شود؟ فرمودند: حقش را به او بدهید.

 

سؤال: آیا تفاوت می‌کند که مسلمان آباد کرده باشد یا کافر؟

پاسخ: تفاوتی نمی‌کند و تنها یک فرق دارد و آن این‌ که حکم زمین‌های مفتوحه عنوه به دست امام است هر طور صلاح بداند می‌تواند رفتار کند. در یکجایی هم گفتیم که اگر معمور بوده و تبدیل به موات شده است اگر احیاء کنندگان رها کرده باشند و رفته باشند می‌توان احیاء کنند. حال اگر این زمین‌ها را احیاء کرده باشند و هنوز هم این زمین‌ها را داشته باشند اگر کافر باشند باید طبق شرایط ذمه با آن‌ها رفتار کرد و اگر مسلمان هستند امام اجازه می‌دهد تا در دست آنان باشد.

 

بحث اینجا است که زمین‌های مفتوحه عنوه هستند و صاحبان آن‌ها رها کرده‌اند و رفته‌اند. اگر موات باشد احیاء می‌شوند و اگر احیاء باشند به دست امام است که با آنچه رفتاری کند.

 

اطلاق زمین‌های مفتوحه عنوه این است که متعلق به همه مسلمین است و باید امام اجازه دهد؛ اما در اراضی‌ای که صاحبان آن‌ها واگذار کرده‌اند و رفته‌اند جزو انفال است و تصمیم آن بر عهده امام است و فرقی نمی‌کند که اراضی باشد یا غیر آن؛ اما اگر این‌ها با جنگ به‌دست‌آمده بود دو قسمت می‌شود: آن‌هایی که غنیمت جنگی محسوب می‌شود خمس دارد و آن‌هایی که جزو غنیمت جنگی محسوب نمی‌شود حکم آن به دست امام است.

 

در غنائم جنگی اشاره کردیم که دو بحث است: یکی این‌که بگوییم «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ»[2] منظور از آن غنیمت‌هایی است که مجاهدین به دست آورده‌اند بالاخره همین چیزهای منقول است و اراضی بزرگ را جزو غنائم حساب نمی‌کردند و اراضی تخصصا از موضوع خارج می‌شود؛ بنابراین تنها خمس غنائم جنگی مال امام است و همه آن به امام تعلق نمی‌گیرد.

 

ما می‌خواهیم به این نکته برسیم که یکی از موارد انفال، اراضی موات است. چه مربوط به مفتوحه عنوه باشد و چه مربوط به کفار باشد. حال اگر شما کشورگشایی کردید که کفار در آن کشور زندگی می‌کنند و زمین و اموالی دارند. در این حالت زمین‌های موات متعلق به امام است ولی در مورد زمین‌های معموره طبق شرایط ذمه با آن‌ها رفتار می‌شود؛ اما اگر مسلمانانی باشند که اراضی معمور داشتند و رها کرده‌اند و رفته‌اند به دست امام می‌افتد. حال یا مالک خصوصی داشته که یا از طریق احیاء یا از غیر آن به دست آورده است یا مالک عمومی داشته است. اگر ملک خصوصی بوده است باید حقش را بدهند و اگر از طریق احیاء به دست آورده است و اعراض کرده باشد حقی ندارد ولی اگر اعراض نکرده باشد آیا جزو اراضی خراب حساب می‌شود یا نه؟

 

 

 

پی‌نوشت‌ها:

 

[1]. سوره انفال، آیه1.

یَسْأَلُونَکَ عَنِ الأنْفَالِ قُلِ الأنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَیْنِکُمْ وَأَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ

از تو درباره انفال ( غنایم، و هرگونه مال بدون مالك مشخص) سوال مى‏كنند ; بگو: «انفال مخصوص خدا و پیامبر است; پس، از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید! و خصومتهایى را كه در میان شماست، آشتى دهید! و خدا و پیامبرش را اطاعت كنید اگر ایمان دارید! (۱)

 

[2]. سوره انفال، آیه 41.

 وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا یَوْمَ الْفُرْقَانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

بدانید هرگونه غنیمتى به دست آورید، خمس آن براى خدا، و براى پیامبر، و براى ذى‏القربى و یتیمان و مسكینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایى حق از باطل، روز درگیرى دو گروه (باایمان و بى‏ایمان) ( روز جنگ بدر) نازل كردیم، ایمان آورده‏اید; و خداوند بر هر چیزى تواناست! (۴۱)

 

پنج شنبه ١٦ آذر ١٣٩٦ - ٠٩:٢٨
برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید: