صفحه اصلي > درس خارج   



درس خارج 25 مهر 96

باسمه‌تعالی

 

محدوده مؤونه صرف تحصیل

 

یک توضیحی در مسأله 11 تحریر و مسأله 61 عروه وجود دارد. دو معنا در مؤونه داشتیم: یکی مؤونه مربوط به مخارج تحصیل و یک مؤونه نیز مربوط به معیشت است.

 

در مؤونه تحصیل شرط خاصی گذاشته نشده است. گفته‌اند چیزهایی که مقدمه برای تحصیل ربح و سود می‌شود را جزو این مؤونه قرار می‌دهیم؛ اما در مؤونه معیشت دو شرط گذاشته‌اند:

  • مربوط به معیشت و زندگی او باشد.
  • متعارف و در حد متوسط باشد؛ زیرا در مصرف‌های زندگی شاید چند نوع مصرف داشته باشیم. برخی کم‌مصرف هستند و خودشان و خانواده‌شان را اذیت می‌کنند و برخی نیز بیش ‌از حد مصرف می‌کنند و مرتکب اسراف و زیاده‌ روی می‌شوند و برخی نیز در مصرف در حد متوسط عمل می‌کنند و با دو گروه قبلی متفاوت هستند. یک گروه نیز اسراف نمی‌کنند ولی مصرف قابل‌توجهی دارند و کاری که انجام می‌دهند بالاتر از شأنشان است؛ مثلاً برای دخترش جهیزیه گران می‌خرد.

 

عبارت متنی که الآن می‌خوانم متن عروه است و عبارت امام شبیه به متن عروه است ولی با توجه به این‌که متن عروه مقداری بیشتر است این متن را می‌خوانم.

 

المراد بالمؤنة مضافاً إلی ما یصرف فی تحصیل الربح اینجا هیچ شرطی نیاورده است. آن مؤونه‌ای که در تحصیل ربح حاصل شود مؤونه است. اگر مقداری دقت کنیم در آن پول‌هایی که انسان برای شروع کارش خرج می‌کند و مثلاً زمین و وسایل کشاورزی می‌خرد و لازمه کار است، آیا مراد این چیزهایی است که مباشرتا در تحصیل ربح اثر دارد یا چیزهایی که مقدمه این کار است نیز شامل می‌شود؟

 

مثلاً فرد زمین می‌خرد تا کشاورزی کند و بر اساس آن وام می‌گیرد و یک دفتر در شهری اجاره می‌کند و یک ماشین برای رفت ‌و آمد می‌خرد و یک نفر برای هماهنگی امور استخدام می‌کند و یکی دو سفر خارجی می‌رود و عده‌ای را دعوت می‌کند و برای آن‌ها هزینه‌هایی مانند شام می‌پردازد. این‌ها هزینه‌هایی است که مباشرتا برای اصل کار نیست. متأسفانه در پروژه‌های دولتی این مسأله دیده می‌شود که هزینه‌های جانبی و مقدماتی برای کارشان به ‌صورت فراوان صورت می‌گیرد. خود این کارها گاهی اوقات از اصل کار بیشتر می‌شود. به‌هرحال این مخارج جزو مقدمات کار هستند و آیا می‌توان این هزینه‌ها را جزو هزینه تحصیل حساب کنیم؟ اگر این‌طور باشد که دیگر چیزی باقی نمی‌ماند تا مشمول خمس شود.

 

آقایان در این زمینه اظهارنظری نکرده‌اند؛ اما آقای سید محمود شاهرودی در بحث خودشان یک مطلبی دارند. برخی کارها لازمه و ضرورت کار است و برخی کارها ضروری نیست. برخی خرج‌های اضافی را نمی‌توان جزو هزینه تحصیل حساب کرد.

 

ما می‌خواهیم بگوییم که باید این احتمال بدهیم که در هزینه تحصیل نیز باید شرط و شروطی گذاشت و هر مؤونه‌ای را نتوان مؤونه تحصیل حساب کرد.

 

سؤال: شاید در ادارات دولتی چنین هزینه‌های غیرمتعارفی دیده شود ولی در مراکز خصوصی با توجه به این‌که صرفه اقتصادی ممکن است برای آن‌ها نداشته باشد وجود ندارد.

 

پاسخ: در همان مراکز خصوصی نیز با توجه به این‌که برخی از آن‌ها سودهای بسیار بالا دارند این‌گونه هزینه‌ها نیز دیده می‌شود.

 

به‌هرحال شک می‌کنیم که آیا این هزینه‌های اضافی و غیرمتعارف جزو مؤونه تحصیل حساب می‌شود یا نه؟ این مورد از موارد اقل و اکثر است و در چنین مواقعی باید بنا را بر اقل گذاشت و باید گفت که مؤونه‌هایی که مستقیماً در تحصیل ربح دخالت دارند مؤونه تحصیل در نظر بگیریم.

 

مایحتاج إلیه لنفسه و عیاله فی معاشه بحسب شأنه اللائق بحاله فی العادة دو شرط دارد:

  • معاش شما در عرف عادی به‌ حسب شأن شما باشد؛ عرف عادی مقوله قابل تشکیک است و نمی‌توانند برای آن حد تعیین کنند. شخصی است که در زندگی خودش یک ماشین و یک‌خانه می‌خواهد. این خانه و ماشین می‌تواند در حد متوسط باشد یا در حد بالا باشد. در اینجا می‌فرمایند که باید مطابق با شأن او باشد. شارع، شأن را معین نکرده است و آن را بر عهده عرف گذاشته است. اینجا شرط «فی العاده» گذاشته است؛ یعنی عرف باید تعیین کند. عرف در اینجا حاکم است. من المأکل و الملبس و المسکن

یک‌چیزهایی نیز غیر از معاش و خوراک و پوشاک و مسکن است ولی جزو لاینفک زندگی او است؛ مانند مایحتاج إلیه لصدقاته صدقات مستحبی که می دهد و زیاراته هزینه‌هایی که برای زیارت می دهد و هدایاه و جوائزه هدیه‌ها و جایزه‌هایی که به دیگران می دهد و أضیافه مهمانی ها و الحقوق اللازمة له بنذر أو کفّارة أو أداء دین أو أرش جنایة أو غرامة ما أتلفه عمداً أو خطأ یک کارهایی انجام می دهد که حقی را بر او واجب می‌کند.

 

سؤال: این موارد را صاحب عروه از عرف آورده است و تنها می‌توانست بگوید که آنچه عرف بر اساس زمان و مکان تشخیص می دهد.

 

پاسخ: این‌ها را عرف تعیین نمی‌کند. عرف متعارف، کیفیت را معین می‌کند ولی کمیت را مشخص و تعیین مصداق نمی‌کند. این مواردی که آورده است استثناء زندگی است. شرع تکلیف ما لا یطاق نمی‌کند و به شخصی که مصرف شرعی دارد و دینی به گردن دارد و یا یک زیارتی خواست برود نمی‌گوید که تو حق نداری زیارت بروی یا دین خود را ادا نکنی. پس آن چیزهایی که مؤونه من محسوب می‌شود و بتوانم دفع ضرر کنم و یا جلب منفعت کنم را جزو این موارد حساب می‌کنم.

 

و کذا مایحتاج إلیه من دابّة أو جاریة أو عبد أو أسباب أو ظرف أو فرش أو کتب، بل و مایحتاج إلیه لتزویج أولاده أو ختانهم و نحو ذلک مثل مایحتاج إلیه فی المرض و فی موت أولاده أو عیاله إلی غیر ذلک ممایحتاج إلیه فی معاشه، زندگی یک لوازمی دارد و باید چیزهایی تهیه کند که محتاج دیگران نشود. این چیزها متعلق زندگی است.

 

  • و لو زاد علی ما یلیق بحاله ممّا یعدّ سفهاً و سرفاً بالنسبة إلیه لا یحسب منها


  • [1] در اینجا با توجه به تقسیم‌بندی‌هایی که در مورد افراد کردیم یک گروه است که اسراف و تبذیر نمی‌کند ولی خرج‌های زیادتر از شأن می‌کند. این‌ها را نمی‌تواند جزو هزینه‌های تحصیل حساب کند. اینجا می‌گوید اگر زیاده بر آن چیزی که شایسته حالش است و مثال هم می‌زند که اگر از چیزهایی که سفاهت فرد حساب شود یا اسراف باشد، درهرصورت نمی‌تواند استثناء کند و جزو مؤونه نیست. تنها حد متوسط جزو مؤونه است. حال چه چیزی حد متوسط است و چه کسی آن را تعیین می‌کند؟ این مسأله به نظر عرف برمی‌گردد.

 

عرف نیز در این مسأله به عرف متشرعه برمی‌گردد و عرف‌های غیر متشرعه اعتباری ندارند.

 

پی نوشت ها:

 

[1]. العروة الوثقی فیما تعم به البلوی( المحشّٰی)، السيد محمدکاظم الطباطبائی الیزدي، ج4، ص285.

(مسألة 61): المراد بالمؤنة مضافاً إلی ما یصرف فی تحصیل الربح ما یحتاج إلیه لنفسه و عیاله فی معاشه بحسب شأنه اللائق بحاله فی لعادة من المأکل و الملبس و المسکن و ما یحتاج إلیه لصدقاته و زیاراته و هدایاه و جوائزه و أضیافه و الحقوق اللازمة له بنذر أو کفّارة أو أداء دین أو أرش جنایة أو غرامة ما أتلفه عمداً أو خطأ، و کذا ما یحتاج إلیه من دابّة أو جاریة أو عبد أو أسباب أو ظرف أو فرش أو کتب، بل و ما یحتاج إلیه لتزویج أولاده أو ختانهم، و نحو ذلک مثل ما یحتاج إلیه فی المرض و فی موت أولاده أو عیاله إلی غیر ذلک ممّا یحتاج إلیه فی معاشه، و لو زاد علی ما یلیق بحاله ممّا یعدّ سفهاً و سرفاً بالنسبة إلیه لا یحسب منها.

سه شنبه ٢ آبان ١٣٩٦ - ١١:٣١
برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید: