صفحه اصلي > تفسیر   


درس تفسیر 19 خرداد 97

باسمه‌تعالی

 

آیه

 

 وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا یَوْمَ الْفُرْقَانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

 

تفسیر

عرض کردیم اکثر آیاتی که خواندیم در ارتباط با یک حادثه‌ای که اتفاق افتاد به‌عنوان جنگ بدر و نتیجه‌اش شکل‌گیری اسلام و در مدینه و پیروز شدن مسلمانان و شروع کار اصلی پیامبر صلی‌الله علیه و آله و مسلمانان بود.

یک پیروزی غیرمترقبه و با کمک و عنایت خدای متعال به دست آمده بود. مسلمانان باید چیزهای زیادی می‌فهمیدند. اول انقلاب و کار بزرگ بود و باید دستور کار و روش زندگی و حکومت‌داری و اخلاق برخورد با مردم و کشورهای دیگر و چیزهای دیگری را به‌عنوان یک درس زندگی می‌آموختند و بخصوص که پیروزی‌های نابهنگام و غیرمترقبه‌ای که مسلمانان حاصل می‌کنند باید بسیاری چیزها را در نظر داشته باشند تا هم نتیجه پیروزی‌ها را قدر بدانند و هم بدانند که از برنامه‌ها چطور استفاده کنند و غرور و تکبر و هوی و هوس آن‌ها را نگیرد. چیزهای زیادی است که در یک انقلاب بزرگ باید به آن توجه داشته باشد. باید مراقبت کنند تا باعث شود انقلاب ادامه داشته باشد.

آیات جالبی را خواندیم و مسائلی را در اخلاقیات و روحیات و مسائل دیگر بیان کردیم.

این آیه‌ای که می‌خواهیم بخوانیم و آیات بعدی یک حکم کلی است و درآیات بعد نیز حدود شش برنامه دیگری خدا به مسلمانان ارائه می‌کند و آن شش برنامه مربوط به همین کسانی است که در جنگ و جهاد بوده‌اند و در مسیر پیروزی اسلام حرکت می‌کردند و ضرورت دارد انسان در مورد آن دقت داشته باشد بخصوص در مسأله انقلاب اسلامی و مواجهه‌هایی که با دشمن دارد.

در این آیه‌ای که می‌خواهیم بخوانیم هفته گذشته مقداری از آن را خواندیم و بحث کردیم. در جنگ اتفاق افتاده بود که مسلمانان پیروز شده بودند و در پیروزی‌شان غنائمی به دست آورده بودند و برای این غنائم برنامه‌ریزی نشده بود.

این‌که این غنائم به چه کسانی تعلق دارد و تکلیفش چیست؟ همه جنگاوران می‌برند یا آن‌هایی که در این جنگ نبوده‌اند نیز سهمی در آن دارند؟ این برنامه‌ها پیدا شد. یک نزاع یا یک حساسیتی بین مقاتلین پیدا شد.

در این هنگام دستور خدا فوراً آمد که پیامبر صلی‌الله علیه و آله تکلیف را خودش روشن کند. ایشان نیز به‌عنوان یک حکم کلی فرمودند که انفال است و غنائم را بین همه مقاتلین تقسیم کرد. این مرحله گذشت.

بعدازآن می‌بایست که یک دستور کلی برای کار می‌آمد تا تکلیف مسلمانان روشن شود. البته غنائم جنگی در بحثی که در جای دیگری می‌کردیم در آن زمان با الآن تفاوت می‌کرده است. غنائم در آن زمان چیزهایی بوده است که در دست انسان‌ها بوده است مانند شمشیر، پول و خانه و زمین. الآن فرق می‌کند؛ تیر و تفنگ و تانک و هواپیما است.

آیا همین حکم غنائم جنگی در اینجا نیز پیاده می‌شود؟ یا مثلاً یک شهر یا یک کشوری را مسلمانان فتح می‌کنند. تکلیف آنچه می‌شود؟ این‌ها مسائلی است که در کتب فقهی داریم و تقسیم‌بندی می‌کنیم.

الآن می‌خواهیم بحث کلی را اشاره کنیم. الآن می‌خواهیم استفاده کنیم و حکم کلی بدهیم.

برای روشن شدن تکلیف این غنائم جنگی خداوند متعال یک دستوری داده است. به پیامبر صلی‌الله علیه و آله گفته است که در غنائم جنگی باید پنج قسمت بشود که یک قسمت متعلق به خدا و رسول است و بقیه چهار قسمت دیگر به مقاتلین داده می‌شود.

در شرایط عادی آن‌هایی که غنیمت به دست آورده‌اند خمسش را به پیامبر صلی‌الله علیه و آله می‌دهند و چهار قسمت دیگر را استفاده می‌کنند ولی آن قسمتی که متعلق به مقاتلین است خودشان می‌دانند با آن چکار کنند.

اما آن قسمتی که متعلق به خدا و رسول است شش قسمت می‌شود. سه قسمت از آن دست خود پیامبر صلی‌الله علیه و آله می‌ماند و سه قسمت دیگر مربوط به یتامی و مساکین و ابن السبیل می‌شود.

این سه قسمت دوم چه کسانی هستند؟ این‌ها بنی‌هاشم و سادات هستند و آن مقداری که دست خدا و رسول صلی‌الله علیه و آله است چیزی به خدا تعلق نمی‌گیرد و نماینده او پیامبر صلی‌الله علیه و آله است و بعد از ایشان نیز امام علیه‌السلام متصدی امور است؛ زیرا اداره حکومت در دست ایشان است.

آیه ‌این‌طور می‌گوید: «وَاعْلَمُوا» بدانید. این خطاب کلی و عام است. «أَنَّمَا غَنِمْتُمْ» بدرستی که آن چیزهایی که شما غنیمت می گیرید «مِنْ شَیْءٍ» هر چیزی که به‌عنوان غنیمت می‌گیرد «فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ» خمس آن متعلق به خدا است. حال اینجا لام ملکیت است؟ به این معنا خدای متعال مالک یک پنجم می‌شود «وَلِلرَّسُولِ»[1] رسول نیز مالک یک پنجم است و ذی القربی نیز همینطور. هر کدام از این‌ها نسبت به خمس مالکیت پیدا می‌کنند.

اگر لام اختصاص باشد یعنی به این افراد اختصاص پیدا می‌کند و مالکیتی در کار نیست.

چون آیه در جنگ بدر نازل شده است مفسرین و علمای اهل سنت می‌گویند این آیه تکلیف غنائم جنگی را روشن می‌کند؛ و مربوط به خمس است و خمس نیز در غنائم جنگی است و آیه نیز دراین‌باره نازل شده است و مسأله تکلیف مقاتلین را روشن کرده است و تکلیف پیامبر صلی‌الله علیه و آله نیز روشن شده است. چیز دیگری از این آیه نمی‌فهمند. به مناسبت موضوع، می‌گویند حکم همین است.

مفسرین ما نیز همین را می‌گویند. می‌گویند این آیه در جنگ بدر نازل شده است و تکلیف خمس غنائم جنگی را روشن کرده است ولی فهمی که امامیه به تائید روایات ما دارند این است که این آیه حکم کلی را می‌دهد. این‌که این آیه دلیل متقن و محکمی بر وجوب خمس است. ما اشاره می‌کنیم که خمس در غنائم جنگی است و آیا می‌توانیم به این آیه استناد کنیم برای آن مسأله وجوهات شرعیه و آن را در همه‌چیز بیاوریم؟

برای این‌که معنای عامی را از این آیه بفهمیم و وجوب خمس را در چیزهای دیگر را نیز بیاوریم مجبوریم برخی کلمات این آیه را معنا کنیم.

یکی از جملات این است: « وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ» هر چیزی را که شما به‌عنوان غنیمت به دست آوردید و نامش غنیمت شد باید خمسش را بدهید.

یک بحث کلی در فقه داریم که آیا اگر یک حکم کلی در یک موضوعی آمد و نسبت به آن موضوع حکم کرد این حکم کلی منحصر در آن موضوع می‌شود یا می‌توان به موارد دیگر نیز سرایت داد؟ در اینجا در جنگ غنیمت‌هایی به دست آوردیم. خدا گفته است که این غنیمت‌ها خمس دارد. آقایان از آن می‌فهمند که پس این غنائم جنگی خمس دارد و غنیمت‌های دیگر خمسی ندارد. عبارت نیز اگر این‌طور معنا شود که غنیمت فقط مربوط به جنگ است و چیزهای دیگر غنیمت نیستند مؤید همین معنا می‌شوند.

می‌گویند که اگر در یک موردی حکم کلی آمد آن حکم در این موضوع مورداستفاده قرار می‌گیرد و در موارد دیگر نیز می‌توان از آن استفاده کرد. اگر گفتند که «وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا»[2] اگر کسی سرقت کرد و حکم آمد که باید دست آن‌ها را قطع کنید. این حکم در یک مورد خاص بوده است ولی وقتی سرقت دیگری نیز اتفاق افتاد و شرایط را نیز داشت آیا از این عبارت می‌توان به آن مورد نیز مراجعه کرد؟ می‌گویند می‌توان استفاده کرد. این یک حکم کلی است و در موارد دیگر سریان پیدا می‌کند.

در اینجا باید غنیمت را معنا کنیم. می‌فرماید که آن چیزی که به‌عنوان غنیمت گرفتید باید خمسش را بدهید. سؤال ما اینجا است که آیا این مسأله فقط منحصر به غنائم جنگی است یا هر چیزی که نامش غنیمت شد خمس دارد؟

در کتب لغت وقتی مراجعه می‌کنیم می‌بینیم که غنیمت را نعمت غیرمترقبه معنا می‌کنند. برخی می‌گویند غنیمت آن چیزی است که دست شما بیاید ولی مابازائش چیزی پرداخت نکرده باشید. برخی می‌گویند غنیمت آن است که برای به دست آوردن آن زحمتی نکشیده باشید. عبارات در این زمینه پراکنده است.

در لسان العرب آمده است: «والغُنْم: الفَوْز بِالشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ مَشَقَّةٍ»[3] رسیدن به یک‌چیزی که در آن مشقت نباشد. در روایت دیگری نیز دارد که معنای غنیمت همان چیزی است که مابازاء آن چیزی نداشته باشیم. رسیدن به چیز خوبی که در مقابل آن امید نداشته باشیم؛ مثلاً می‌گوییم این وقت را غنیمت بشمار. الآن فرصت فوری پیش آمده است و می‌گویند این فرصت را غنیمت بشمار؛ یعنی از این چیزی که به دست آمده و توقعش را نداشتی استفاده کن. یا این‌که به شما می‌گویند فلانی اینجا هست و شما نمی‌توانستید او را پیدا کنید و الآن فرصتی پیش آمده است که از او سؤال کنید. به شما می‌گویند الآن فرصت را غنیمت بشمارید.

یا این‌که کتاب در دست شما افتاده است و می‌خواهند از دست شما بگیرند و بعداً نیز به دست نمی‌آورید به شما می‌گویند تا فرصت هست غنیمت بشمارید و این کتاب را بخوانید.

غنیمت در روایات و لغت شامل هر چیزی است که به دست انسان بیاید و فرصتی باشد که توقع آن فرصت را نداشته باشد. شما یک معامله کنید که یک‌دفعه بیست تومان سود می‌کنید درحالی‌که توقع ده تومان سود داشته‌اید. یا یک جنس را بیست تومان خریده‌اید و بیست تومان نیز می‌خواهید بفروشید. حالا اگر کسی از شما سی تومان بفروشید این یک غنیمت است. این ده‌تومانی که به دست شما آمده است مابازاء ندارد؛ یعنی در مقابلش جنسی نیست و زحمتی برای آن نکشیده‌اید.

کلمه غنیمت یک معنای عامی دارد و شامل هر فرصت یا چیزی می‌شود که انسان توقع آن را نداشته است.

در اصطلاح شرع نیز غنیمت آن چیزهایی است که به‌عنوان مازاد بر آن چیزی که نظر داشتید به دست می‌آورید. در مقابل غنیمت غرامت است. غرامت هم آن چیزی است که انسان غنیمت می‌گیرد؛ مثلاً یک‌چیزی را به شما داده‌اند تا از آن استفاده کنید این استفاده غنیمت است. در مقابل یک خسارتی می‌زنید یا یک مشکل ایجاد می‌شود ناچارید در برابر آن چیزی را بپردازید که به این مورد غرامت می‌گویند. در روایت آمده است که «الرَّهْن لِمَنْ رَهَنه لَهُ غُنْمه وَعَلَيْهِ غُرْمه»[4].

به‌هرحال می‌خواهیم بگوییم کلمه غنیمت در عبارت‌های ما نیز هست و معنای عامی دارد. یکی دو عبارت بخوانم.

«مَنْ اخَذَ بِها لَحِقَ وَ غَنِمَ»[5] کسی که حقش را بگیرد چیزی که حاصل می‌کند غنیمت به دست آورد

همچنین در عبارت امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمده است: «وَلاَ تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً (ضارباً) تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ» این عبارت در نامه به مالک اشتر است. سفارش‌های زیبایی به مالک می‌کند. ای‌کاش مدیران را مجبور می‌کردند این نامه را بخوانند. کاش در آموزش‌های ضمن خدمت این نامه را می‌آوردند. در این رشته‌های مدیریت دانشگاهی نیز این نامه را می‌خواندند. مسائل مهمی دارد. گاهی وقت‌ها به ذهنم رسیده است که روزهای شنبه ده دقیقه را به یکی از این فرازها اختصاص دهم.

در اول نامه می‌گوید: «فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ، أَوْ نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ»[6] بدان که همه مردم یا برادران دینی تو هستند یا نظیر تو ازنظر خلقت هستند. یکی از سفارش‌ها این است که در برابر مردم خوی درندگی نداشته باش که خوردن این‌ها را غنیمت بشماری. به جان این مردم بیفتی و اموال بیت‌المال را غارت کنی.

می‌خواهم این جمله غنیمت شمردن را استفاده کنم. در اینجا این کلمه استفاده‌شده است برای فرصتی که به دست آمده است و بخواهد استفاده نابجا کند.

در کلمات قصار می‌فرماید: «إِنَّ اللهَ سُبْحانَهُ جَعَلَ الطَّاعَةَ غَنِيمَةَ الاْكْيَاسِ عِنْدَ تَفْرِيطِ الْعَجَزَةِ!»[7] خدای متعال طاعتش را غنیمت اکیاس و انسان‌های عاقل و دانشمند کرده است. انسان‌های فهمیده طاعت خدا را غنیمت می شمارند. برخی انسان‌ها نیم فهمند ولی این افراد از این فرصت استفاده می‌کنند.

به‌هرحال باید توجه کنیم که هم در آیات و هم در اصطلاحات کلمه غنیمت یک معنای عامی دارد.

از امام سجاد علیه‌السلام نقل شده است که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرمودند: «ألا إنَّ الأيّامَ ثلاثةٌ» بدانید که روزها سه روز است «يَومٌ مَضى لا تَرجُوهُ» روزی است که گذشته است و امیدی به بازگشت آن ندارید «و يَومٌ بَقِيَ لا بُدَّ مِنهُ» یک روزی که در آن هستید ادامه ندهید «و يَومٌ يَأتِي لا تَأمَنُهُ» یک روز هم که فردا می‌آید و نمی دانید مال شما است یا دیگری. ممکن است فردا نباشید. روزی که می‌آید و از آن امنیت ندارید. «فالأمسُ مَوعِظةٌ» آن روزی که گذشته است باید برای تو موعظه باشد. «و اليَومُ غَنيمَةٌ»[8] امروز را باید غنیمت بشماری و تا از دستت نرفته است هر کاری می خواهی بکن.

یک عبارت نیز از شاعر عرب است که کوتاه‌تر و زیباتر است: «ما فاتَ مَضى‌ وَما سَيَأْتيكَ فَأَيْنَ‌» آن روزی که گذشت گذشته است آن روزی که می‌آید باید صبر کنی و ببینی چه می‌شود «قُمْ فَاغْتَنِمِ الْفُرْصَةَ بَيْنَ الْعَدَمَيْنِ‌» بین این دو که عدم است باید غنیمت بشماری و فرصت را از دست ندهی. من این جمله را خلاصه کرده بود و می‌خواستم تابلو کنم و عزیزانی که می‌آمدند می‌خواستم به آن‌ها بدهم. الآن چه باید کرد؟ اگر فکر کنید که چرا این کار را نکردم وقت می‌گذرد. یا این‌که برای آینده چه کنم و فکرم را مشغول کنم. ولی امروز را نباید از دست بدهم. الآن چه باید بکنم؟ دشمن یک روزی یک کارهایی کرده است ولی الآن چه باید کرد؟ این مهم است که یک مدیر و یک انسان فکر کند که الآن چه باید بکند؟ غصه گذشته خوردن درست نیست و همچنین در فکر و حسرت آینده نیز بودن نیز درست نیست. مدیر موفق کسی است که از فرصت کنونی استفاده کند و برنامه‌ریزی کند و حرکت را شروع کند. الآن چه باید کرد باید نسخه‌ای روبروی ما باشد که حضرت از کلمه غنیمت استفاده کرده است.

به‌هرحال کلمه غنیمت را به معنای هر چیزی که به دست می‌آوریم که توقع نداشتیم یا بدون زحمت یا ناخواسته به دست می‌آوریم. می‌فرماید هر چیزی که به دست می‌آید و غنیمت محسوب می‌شود خمسش متعلق به خدا و رسول است. اگر این کلمه را این‌طور معنا کنیم نه‌تنها تکلیف جنگ را روشن می‌کند تکلیف هر نوع فایده‌ای که به دست می‌آید نیز مشخص می‌شود که باید خمس فایده را نیز بدهد و از این آیه برای وجوب پرداخت خمس در منافع کسب و معادن و مانند آن استفاده می‌کنیم. مستند این حکم این آیه است.

ان شاء الله خداوند متعال طاعات شما را در ماه رمضان قبول کند و در باقیمانده ماه رمضان توفیق پیدا کنیم که به تکلیفمان عمل کنیم و این فرصت به دست آمده را غنیمت بشماریم و برای آینده توان و نیروی خودمان را بالا ببریم تا هم خودمان استفاده کنیم و هم به مردم و اسلام و دین و قرآن خدمت کنیم.



[1]. سوره انفال، آیه 41.

 وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا یَوْمَ الْفُرْقَانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ

بدانید هرگونه غنیمتى به دست آورید، خمس آن براى خدا، و براى پیامبر، و براى ذى‏القربى و یتیمان و مسكینان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز جدایى حق از باطل، روز درگیرى دو گروه (باایمان و بى‏ایمان) ( روز جنگ بدر) نازل كردیم، ایمان آورده‏اید; و خداوند بر هر چیزى تواناست! (۴۱)

 

[2]. سوره مائده، آیه 38.

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُمَا جَزَاءً بِمَا کَسَبَا نَکَالا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ

دست مرد دزد و زن دزد را، به كیفر عملى كه انجام داده‏اند، بعنوان یك مجازات الهى، قطع كنید! و خداوند توانا و حكیم است. (۳۸)

 

 

[3]. نام کتاب: لسان العرب نویسنده: ابن منظور جلد: 12 صفحه: 445

والغُنْم: الفَوْز بِالشَّيْءِ مِنْ غَيْرِ مَشَقَّةٍ. والاغتِنام: انْتِهَازُ الغُنم. والغُنم والغَنِيمة والمَغْنم: الْفَيْءُ. يُقَالُ: غَنِمَ القَوم غُنْماً، بِالضَّمِّ. وَفِي الْحَدِيثِ:

الرَّهْن لِمَنْ رَهَنه لَهُ غُنْمه وَعَلَيْهِ غُرْمه

؛ غُنْمه: زِيَادَتُهُ ونَماؤه وَفَاضِلُ قِيمَتِهِ؛ وَقَوْلُ سَاعِدَةَ بْنِ جُؤية:

وأَلزمَهَا مِنْ مَعْشَرٍ يُبْغِضُونها، ... نَوافِلُ تأْتيها بِهِ وغُنومُ

يَجُوزُ أَن يَكُونَ كسَّر غُنْماً عَلَى غُنوم. وغَنِم الشيءَ غُنْماً: فَازَ بِهِ.

 

[4]. همان.

 

[5].  نام کتاب : ميزان الحكمه نویسنده : المحمدي الري شهري، الشيخ محمد    جلد : 8  صفحه : 514

15404.عنه عليه السلام : إنَّ شرائعَ الدِّينِ واحِدَةٌ ، و سُبُلَهُ قاصِدَةٌ ، مَن أخَذَ بها لَحِقَ و غَنِمَ ، و مَن وَقَفَ عنها ضَلَّ و نَدِمَ.

 

[6].  نام کتاب : نهج البلاغة نویسنده : الدشتي، محمد    جلد : 1  صفحه : 291

 

[7].  نام کتاب : نهج البلاغة نویسنده : الدشتي، محمد    جلد : 1  صفحه : 367

 

[8].  نام کتاب : ميزان الحكمه نویسنده : المحمدي الري شهري، الشيخ محمد    جلد : 4  صفحه : 505

7615.الإمامُ عليٌّ عليه السلام : ألا إنَّ الأيّامَ ثلاثةٌ : يَومٌ مَضى لا تَرجُوهُ ، و يَومٌ بَقِيَ لا بُدَّ مِنهُ ، و يَومٌ يَأتِي لا تَأمَنُهُ ، فالأمسُ مَوعِظةٌ ، و اليَومُ غَنيمَةٌ ، و غَدٌ لا تَدرِي مَن أهلُهُ .

شنبه ١٩ خرداد ١٣٩٧ - ١٧:٢٦

 

برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید: